BOLONIA. USTIKAKO SARRASKIA. OROIMENEAN ARAKATZEKO BIGARREN BIDAIA

 

Oroimena mingarri, aldaezin eta errepikakorra denean beti da oraina; etorkizuna ezinezko bihurtzen da eta iragana ez da inoiz iristen.

Ezinezko etorkizuna

Ez dago iraganik. Oraina eta etorkizuna besterik ez dago.

Etorkizunetik idazten dut. 1974ko abuztuaren 4ean, 1980ko abuztuaren 2an edo 1984ko abenduaren 23an Bolonian terrorismo faxistaren atentatu krudel eta indiskriminatuetan hil zirenentzat ezinezko etorkizuna. 1980ko ekainaren 27an Palermora zihoan hegaldi komertzial batean hiri horretatik irten zirenentzat ere ez zen etorkizunik izango; izan ere, jaisten hasi zenean, misil militar batek Ustica uhartetik gertu eraitsi zuen.

Lau sarraski bortitz eta 194 heriotza, oraina amaitu zitzaien adin guztietako 194 pertsona eta etorkizunerako aukera guztiak kendu zitzaizkien. Eta 515 zauritu, kalte fisikoez gain, sarraskiaren momentuaren oroigarri mingotsa daramatenak. Hildakoen eta zaurituen hurko kontaezinak ere gehitu behar dira, une haien oroitzapena beren oroimenean betiko finkatuta dutenak. Ez dago iraganik. Izua hor dago. Beti dago presente. Etorkizuna ezinezkoa da edo inoiz iristen ez den une bat da.

Lau sarraski haien helburua (eta berunezko urteetan populazio zibil eta anonimoaren aurkako terrorismo faxistak eta Italiako tentsioaren estrategiak egindako beste askorena) herritarrak beldurtzea zen. Tragedia bakoitza gertatu zen unetik aurrera, etorkizun amaiezina hasi zen bizirik atera ziren biktima guztientzat, haien senideentzat eta herritarrentzat. Egia jakin nahi eta behar zuten; jakin behar zuten zergatik hil ziren beren senitartekoak, lagunak edo herrikideak; justizia egingo zen etorkizuna nahi zuten, etorkizun beti iheskor eta urrunekoa. Baina gertatu zenari buruzko egia kolokan dago, eta justizia ez da espero.

Boloniako memorialak

Atentatu faxista haietako asko nire oroimenean zeuden, gero eta eskuragaitzago txokoren batean. Baina bada bat inoiz erabat ezkutatu ez dena, Bolonia izena irakurtzen edo entzuten nuen bakoitzean aurreratzen zena nire kontzientzian garden agertzeraino: 1980ko abuztuaren 2an geltokian gertatutako sarraskia, 85 pertsona hil eta 200 zauritu eragin zituena. 2017an Boloniako Geltoki Zentraletik igaro nintzen trenetik jaitsi gabe. Beste bidaia batzuk iradokitzen edo eragiten dituzten bidaia-karanbola batean birritan itzuli naiz hiri horretara. Lehena 2022ko otsailean; bidaia hartan, geltokiko sarraskiaren eta Italicus eta 904 tren espresoen memorialetan jarri nuen arreta. Usticako Memoriaren Museoa ere bisitatzea aholkatu zidaten, baina ostiral goizaldean joan nintzen Boloniatik, eta museoa asteburuetan baino ez zuten irekitzen. Irailean itzuli nintzen bisitatzera. Oraingoan lagundua.

Bolognako ibilbideari Piazza del Nettunon eman genion hasiera. Ezinezkoa da 1943 eta 1945 artean faxismoaren aurkako borrokan eta askatasunaren eta justiziaren defentsan eroritakoen oroimenezko memoriala ez ikustea. 3.000 argazki eta izen baino gehiago daude Borsa eraikinaren fatxadaren zati handi batean. Alboetan, edo aurrean dagoen Palazzo Re Enzo eraikinaren aurrealdean, plaka batzuek nazien ejertzitoaren aurkako garaipena eta orduan herritarrek erakutsitako gogoberotasuna gogorarazten dute; edo faxismoaren aurka borrokatu zutenak eta “nazien ankerkeriak basatiki erail zituen arraza eta nazio guztietako haur, emakume eta gizonak”.

Milaka argazki dituen memorial honen ezkerraldean, metakrilatozko panel batean, populazio zibilaren aurkako hiru atentatu faxista indiskriminatuen biktima guztien izenak irakur daitezke (1974, 1980 eta 1984). Lamina horrek, folio garden horrek, adierazten du faxismoa, garaitua izan bazen, ez zela desagertu: “benetako purgarik ezean, burokrazia faxista zaharrak iraun egin zuen”(1).

Bolonia definitzeko erabiltzen diren hiru goitizenetako bat rossa (gorria) da. Deituraren arrazoia ez da soilik hirian nagusi den kolorea, ezkerreko ideologia bereziki hemen errotu zelako ere bada. Ez da harritzekoa terrorismo beltzaren atentatu gehienak hirian edo probintzian gertatu izana. Hamarkada askoan, Italiako, Ameriketako Estatu Batuetako eta beste herrialde batzuetako estatu-aparatuek eta zerbitzu sekretuek tentsioaren estrategia elikatu zuten, Italiako Alderdi Komunistak herrialdea gobernatzea edo gobernuaren parte izatea eragozteko. Bologna leku ona zen herritarrak beldurtzeko.

Bolonian ez ezik, beste hiri batzuetan ere, batez ere Italiako iparraldean, herritar zibilen aurkako atentatu faxista ugari izan ziren. 1969 eta 1987 artean 491 zibil hil ziren eta 1.181 pertsona zauritu edo mutilatu, estatistika ofizialen arabera. Gladioari eta atentatuei buruzko Senatuaren Ikerketaren Txostenak, 1995ekoak, honako hau zioen: "Sarraski, atentatu eta operazio militar horiek gizabanakoek antolatu, bultzatu edo babestu zituzten Italiako erakundeen barrutik bertatik, eta, berriki aurkitu den bezala, AEBetako inteligentziaren egiturei lotutako norbanakoek"(2).

Gladio sareak (NATOren egitura sekretua) eta hainbat estatuko aparatuek eta zerbitzu sekretuek tentsioaren estrategia atondu zuten. Bere papera ere erabakigarria izan zen susmoak desbideratzeko, frogak ezkutatzeko eta atentatu faxisten egileak babesteko. Gladiok Italian egindako ekintzen artean, atentatu terroristak daude, gero ezkerreko taldeei egotzi zitzaizkienak. “Gladioren helburu nagusia bake garaian: tentsio eta ezegonkortasun politikoko egoera bat sortzea, eta horren erantzule herrialde batzuetako ezkerreko talde eta alderdiei leporatzea”(3).

“Tentsioaren estrategia zerbitzu sekretuen eta ultraeskuineko taldeen lankidetza gisa laburbil daiteke, ondoren ezkerreko indarrei egozten zitzaizkien ekintza terroristak eragiteko”(4).

Atentatuak egin ondoren arreta desbideratzea, egiaren berri izatea eragotzi edo zailtzea eta justizia egiteko pertsonak edota talde hiltzaileak epaitzea eragoztea pertsona eta erakunde askoren ahaleginak izan ziren.

Ustikako sarraskia(5)

Ustikako sarraskian ez zen inor bizirik atera. 1980ko ekainaren 27an, Itaviako hegaldi bat 20:08an abiatu zen Boloniatik Palermora. Hegazkinak bi orduko atzerapenarekin eman zion hasiera hegaldiari, eta ez zen inoiz lurreratu. 21:00ak baino lehentxeago, helmugara iristeko ordu laurden eskas falta zenean, hegazkina radarretatik desagertu zen. Misil militar batek 81 pertsona zeramatzan DC-9ari eraso zion; horietako 11k 2 eta 12 urte bitartean zituzten eta 2k 24 hilabete baino gutxiago. Hegazkina itsasora erori zen Ustica uhartetik gertu. Hondarrak itsaspean hondoratu ziren 3.700 metroraino. Hurrengo goizean, hegazkinaren hondakin batzuk eta biktima batzuen gorpuak agertu ziren azalean. Sarraskiaren ondorengo egunetan, biktimen gorpuen ia erdiak erreskatatu zituzten; gainerakoak itsas hondoan desagertu ziren. Hegazkinaren hondarrak Tirrenoko hobi sakonenetako batean murgilduta egon ziren 8 urtez gutxienez.

Lehen bertsio ofizialak hegazkinaren egiturazko akatsei egotzi zien tragedia. Lehen ikerketa-batzordeak, gobernuaren enkarguz, 1982an ezarri zuen sarraskiaren arrazoia hegazkinaren barruan jarritako bonba terrorista bat edo misil bat izan zitekeela. Bertsio horrek alde batera uzten zuen hegazkinaren egitura-akatsa, urgentziaz eta barregarri geratzeraino landua; baina handik aurrera agerian geratzen hasi zen agintari eta zerbitzu sekretuek ikerketei oztopoak jartzeko, frogak ezkutatzeko eta informazioa faltsutzeko egin zuten ahalegina. Tragediaren egun berean, gomazko horma deritzona altxatu zen; haren kontra gertatutakoaren egia ezagutzeko egin diren ahalegin asko eta asko errebotatu dira; “gezurrez, ahanzturaz, fantasiaz eta harrokeriaz”(6) eraikitako hormaren kontra.

Hainbat ikerketa-batzorderen ondoren, bertsiorik sinesgarriena, gutxien kutsatua eta adostasun handiena duena da Frantziako ehiza-hegazkin batek jaurtitako misil batek eraitsi zuela hegazkina, NATOk egindako operazio batean. Itaviaren hegaldi komertzialarekin bat eginez, Muamar El Gadafi Libiako buruzagia aireko espazioaren gainetik hegan egiten ari zen Italiako hegoaldean. Ustez, Libiako buruzagia desagerrarazteko jarri zuten martxan operazioa. Rosario Priore epaileak 1999an ikerketa judizial luze baten amaieran esan zuen bezala, "istripua intertzeptazio baten ondorioz gertatu da, eta hegazkina aireko gerra-ekintza baten barruan eraitsi dute, deklaratu gabeko gerran"(7).

Bertsio honen arabera, pentsatu behar da Ustikako sarraskia ez zela aurrez pentsatua izan. Hala ere, tentsioaren estrategiarentzat laguntza izan zen. “Tentsio terminoa tentsio emozionalari dagokio, beldur sentimendua sortzen duenari. Estrategia hitzak jendeak talde jakin batekiko duen beldurra elikatzen duen horri egiten dio erreferentzia”(8). NATOk, Frantziako eta Italiako armadek eta haien zerbitzu sekretuek, CIAk, Britainia Handiko M-16k,... Guztiek Gladio sarearen partaideak; nola edo hala Itaviaren hegazkina eraistean edota egia ezkutatzeko pistak desbideratzean eragin zuten operazioetan parte hartu zuten.

Ustikako Memoriaren Museoa

Ustikan gertatu sarraskiko biktimen senideek osaturiko elkartearen historiari begiratzea (zeinak hamarkadak baitaramatza gomazko harresia bota nahian) egia argitara ateratzeko ahaleginen historiari heltzea da, horrek dakarren prezioa kontuan hartu gabe. Ustikako Memoriaren Museoa(9) ahalegin horren emaitza da.

2022ko ekainaren 27an sarraskiaren 42. urteurrena bete zen. Ekainetik irailera bitartean elkarteak museoaren inguruko hitzaldi, ekitaldi eta ikuskizun artistikoen ziklo bat programatu zuen. "Sono stati gli alieni?" (estralurtarrak izan ziren?) izan zen programaren izenburua. Titulu horrek arreta erakartzen du adierazteko sarraskia gertatu eta 42 urtera egia ukatu egiten dela oraindik.

“Egiak ordaindu nahi dugun prezioa du” Elkartearen leloa da. Lelo hori 2018an argitaratutako liburu baten izenburua ere bada, bilaketa horren ahaleginak eta emaitzak laburbiltzen dituena: 1988-2018. La verità ha un prezzo che vogliamo pagare.

Francisco Cossiga Italiako Ministroen Kontseiluko presidentea zen 1980an, tragedia gertatu zenean. 1990ean Errepublikako Presidentea zen; Ustikako Biktimen Senitartekoen Elkarteari harrera egitean, honela erreakzionatu zuen (oihuka, antza): “Engainatu egin ninduten, ulertzen? Engainatu!”(10).

Aipatutako liburuaren 19. orrialdean irakur daiteke Ustikaren historiaren inguruan gertatu zen guztia istorio nazkagarrienetako bat dela. Estatubatuarrek (NATOko beste herrialde batzuen esku-hartzearekin) Gadafiren hegazkina eraisteko ekintza prestatu zuten. Italiarrek, ziur aski, “libiarrei ohartarazi zieten misil bat prest zegoela Gadafirentzat Mediterraneoan, Vienarantz hegaz zihoala. (...) Libiarrek beren planak aldatu zituzten. (...) Estatubatuarrek italiarrei madarikazioa egin zieten, berriz ere traizioa egin baitzuten Libiako etsaiaren alde jartzean; italiarrek, berriz, beren salaketaren amaieragatik izoztuta, ahal zuten guztia egitea erabaki zuten engainatzeko, faltsutzeko, gezurra esateko. Eta gezurra esan zieten guztiei, gobernuburuarengandik hasita, otzana eta ironikoa zen Francesco Cossigari, berunezko soldadutxoen bildumagile arriskutsu honi, espioitzaren "maisu" honi, gladiadore arriskutsu eta goibelari”(11). Gladiadore ezizena ez da kasualitatea Cossigarentzat; Gladio sarea aurkitu zenean, Cossigak esan zuen harro zegoela armada sekretua sortzen lagundu zuelako, eta Gladioko kide guztiak abertzale onak zirela(12).

Hegazkinaren hondarrak eta bi kutxa beltzak ez ziren 1988 eta 1991 arte berreskuratu. 2006ko ekainean Bolognara lekualdatu ziren Erromatik gertu zegoen base militar batetik. Urtebete geroago, 2007ko ekainaren 27an, Museo per la memoria di Ustica inauguratu zen, non itsasotik erreskataturiko hondakinak kontserbatu eta erakusten diren.

Museo bat betiko orainaldiarentzat eta ezinezko geroaldiarentzat

Metalezko sare moduko baten gainean muntatu ziren berreskuratu zituzten fuselajearen zati guztiak, hegalak eta DC-9 hegazkinaren atzealdea. Museo barruan hondatutako aireontziak bere erraiak ikusten uzten ditu bere zaurietan zehar. Harrera eta museoaren espazio handiaren arteko atea zeharkatzean, lehen inpresioa harridurazkoa izan daiteke, baina ez dago denborarik miresmena ozen adierazteko. Hegazkinaren hondakinak inguratzeko pasabidea zapaltzen duzunean, pertsona ezezagunek belarrira xuxurlatzen dizutela sentitzen duzu; ahotsen tonuek xuxurlatzen dutenen adina eta beste berezitasun batzuk definitzen dituzte; haien mezuak gurutzatu, gainjarri eta elkarrrekin nahaspilatzen dira. Ahotsetan 81 pentsamendu edo kezka arruntek bat egiten dute denboran, Tirreno gainean guztiak beldurrezko oihu bihurtu aurretik.

Sabaiko egituretatik zintzilikatutako 81 lanparen argia, aireontziaren gainean esekita, arnasketa baten erritmoan argitzen eta iluntzen da. Bere maila gorenean argia beroa da; iraungitzean, ilunpera hurbiltzen denean, hotzeraino nekatzen da.

Hegazkina inguratzen duen galeriaren lau aldeetako hormen kontra 81 ispilu beltz daude zintzilik. Ispilu horiek etengabe islatzen dituzte fuselaje suntsitua eta hegal hautsiak, eta korridorean dabiltzanen irudia. 81 ahots xuxurlatzaileak hauen atzetik sortzen dira.

Espazio osoa zeharkatzen duen korridorea hegazkinaren hegalen maila baino gorago, isatsaren azpitik eta nabigazio-kabinaren altueran igarotzen da. Hegazkinaren alboetan, hiru taldetan banatuta, material plastiko eta beltzez forratutako bederatzi kutxa handien barruan gordeta daude itsas hondotik erreskatatu biktimen objektu pertsonalak.

Argiztapen kulunkariko 81 lanpara, 81 ispilu beltz, 81 ahots xuxurlari eta bederatzi kutxa beltz handi dira Christian Boltanski artista frantziarrak Ustikako Memoriaren Museorako burutu zuen instalazio iraunkorreko osagaiak. Elementu horiek guztiek eta hegazkinak berak etengabe iristen eta joaten, mintzatzen eta isiltzen, pizten eta itzaltzen diren uneak erreproduzitzen dituzte: betiereko orainaldia, etenik gabe errepikatua. Etorkizun ezinezkoa 81 biktimentzat, haien ahots hipotetikoak entzun baititzakegu.

Gauez atera ginen museotik, arnasaldi baten amaieran, hegazkinaren gaineko argiek iluntasunera jotzen zutenean. Ustikako Memoriaren Museoaren eta Geltoki Nagusiaren artean, lizeo publiko baten paretik igaro ginen. Igandea bazen ere (2022/09/25), baziren lizeoan sartu eta irteten zuten pertsona ugari; bozkatzera joanak ziren. Lizeoaren fatxadan, 1980ko abuztuaren 2ko Boloniako Geltoki Zentraleko sarraskiari erreferentzia egiten dion horma-pintura batez estalia, honako hau irakurri genuen: “Io non dimentico” (nik ez dut ahazten).

Hurrengo goizean Boloniatik joan ginen. Albistea hedabide guztietan errepikatzen zen: faxismoak irabazi zituen hauteskundeak. 100 urte lehenago (1922/10/29) Mussolini lehen ministro izendatu zuten eta faxismoak urte askoan gobernatu zuen. Gero ez zen garaitua izan: burokrazia faxista zaharrak irautea lortu zuen. Eta orain hazten ikusten dugu, Italian eta beste herrialde askotan. Hau, Ustikako Memoriaren Museoko argiak bezala, arnasketa baten erritmoan errepikatzen da? Hau 100 urteko arnasketa?

Iragana ez da iristen.

(1) Martin Lee, The Beast Reawakens (Little Brown and Company, Boston, 1997), p. 100.

Oharra eta komatxo arteko testua, atxikita doana, hemendik hartuta: https://www.archivochile.com/carril_c/cc2012/cc2012-065.pdf

Los ejércitos secretos de la OTAN, Daniele Gasner, suitzar historialaria. Gaztelaniaz pdf formatuan argitaratua: CEME, Centro de Estudios Miguel Enríquez (CEME producción. 1999 -2011).

Version française: éditions Demi-lune (2007). Interneten zabalduta: Red Voltaire, Basilea, Suiza.

Daniele Gasnerrek 2005ean argitaratu zuen liburua; gaztelaniaz 2010ean argitaratu zen: Gasner D. Los ejércitos secretos de la OTAN. La operación Gladio y el terrorismo en Europa occidental. Ed. El Viejo Topo. Mataró, 2010.

(2) Ibid.

(3) Bravo E. Villa Wanda. Ed. Autsaider División Sesuda. Sineu, Islas Baleares, 2019 (2ª edición).
Villa Wanda izenburuarekin, Eduardo Bravok Licio Gelli faxista eta P2 logiako maisu agurgarria bizi izan zen Arezzoko etxeari egiten dio erreferentzia. “Era batera edo bestera, XX. mendearen bigarren erdialdeko historia Villa Wandatik igarotzen da. Hango lorategietan negozioak egin dira. Bere egongeletan konplotak egin dira. Telefonoetatik mendekuak eta kontu ezarpenak antolatu dira”.

(4) Ibid.

(5) Mendez, R. (2010eko maiatzaren 28a). La masacre de Ustica. Letraviva. Blog del IES Sierra de Guadarrama. https://iessierradeguadarrama.wordpress.com/2010/05/28/italia-1980-contra-la-sociedad-civil-las-masacres-de-ustica-y-bolonia/
Rafael E. Mendez Devesaren artikulu hau sarraskitik 30 urte bete zirenean argitaratu zen, eta sarraskiari eta egia ezagutzeko prozesu luzeari buruzko informazioa biltzen du.

(6) (2010eko uztailaren 1a). El Muro de Goma: Increíble historia de la Guerra Fría. https://urgente24.com/72859-el-muro-de-goma-increible-historia-de-la-guerra-fria

(7) Ibid.

(8) Gasner, D. y Cattori, S. (2007ko abenduaren 6a). El terrorismo no reconocido de la OTAN. https://www.voltairenet.org/article153509.html#nh13
Silvia Cattori kazetariak nazioarteko harreman garaikideetan aditua den Daniele Gasner historialariari egindako elkarrizketa; biak suitzarrak dira. Argitaratuta dago Voltaire Sarearen egunkari digitalean (https://www.voltairenet.org). Bertan, Gasnerren artikulu gehiago eta Cattoriren elkarrizketa ugari aurki daitezke.

(9) https://www.museomemoriaustica.it/ web-orri honetan bisita birtuala egin daiteke museora.

(10) 1988-2018. La verità ha un prezzo che vogliamo pagare. Associazione Parenti delleVittime dellaStrage di Ustica. Bolonia, 2020

(11) Ibid.

(12) Gasner, D. Op. cit.

ABUZTUAK 2
Airea geldi dago.
Ez da osto bakar bat ere mugitzen.
Eta nik ez dut abuztuaz hitz egin nahi.
Beraz, isilik nago.
Erlojuaren aurrean geldirik.
Tren bat txistuka.
Bolognak begiak bustita ditu.
Bai, begiak bustita daude.
Eta bihotza tristuraz beterik dago.
Baina inork ez du bere burua engainatzen.
Bolognak justizia nahi du!

Testua horma-pintura batean dago, institutu publiko

baten fatxadan. Murala Gianluca Crescianik 

sinatutzen du (2021)

BOLONIARA ORDUA GOGORATZEKO

Erlojuaren azpian nago. 1980 da urtea. Abuztuaren 2a eguna. 10:25 ordua. Izuaren ordua da, beldurra berriz ere ereiteko ordua, biktimak zein herriari ezkutatzen eta gutiesten jarraitzekoa. Boloniako geltoki nagusiko bigarren mailako itxarongelan jarritako bonba bat lehertzen da. 85 pertsona hiltzen ditu eta 200 zauritu.

Oroitzapen ezkutu batzuk, ia lurperatuak, agertu zitzaizkidan gogora 2017ko azaroaren 2tik 3rako gauean. Turin eta Foggia artean bidaiatzen nuen. Trenak geldialdi bat egin zuen Bolonian, baina ni berriro martxan jarri zenean esnatu nintzen. Geltokiaren izena ikusi nuen eta sarraskiaren oroitzapena nire kontzientziaren lehen lerrora aurreratu zen bat-batean. Pentsatu nuen eskala bat egin nezakeela sarraskiaren memorialak bisitatzeko, baina berandu zen. Geltokiko fatxadan gelditutako erloju batean triskantzaren ordua ikustea Boloniarako bidaia baten helburuetako bat izan zitekeela bururatu zitzaidan.

Izuaren ordua

Azkenean ere 2021ko otsailaren 14ko 17:04etan erlojuaren azpian nengoen.

Denbora gutxian iluntzen hasiko zen, baina Boloniako geltokiaren fatxada nagusiko ezkerraldeko erloju analogikoak 10:25ak markatzen zituen, eta orratzak ez ziren mugitzen. Benetako ordua jakiteko fatxadaren eskuineko muturrean dagoen erloju bikiari, edo sarrerako atearen gaineko digitalari, begiratu behar zaie.

1980ko abuztuaren 2an, orain ezkerreko erlojuan beti ikusten den ordua baino lehen, Boloniako geltokia jendez gainezka zegoen. Adin guztietako pertsonak zeuden han: oporraldia hasi edo handik itzultzen zirenak, bigarren mailako itxarongela betetzen zutenak, nasetan mugitzen zirenak edo trenaren irteeraren zain zeudenak... Norbaitek inork jaramonik egingo ez zion maleta bat utzi zuen itxarongelan. Barruan zeukan bonbak 10:25ean egin zuen eztanda, eta geltokia imajina daitekeen infernuko irudikapenik beldurgarri eta lazgarrien bihurtu zen.

Leherketak biziak moztu eta gorputzak suntsitu zituen. Itxarongela lehertu egin zen, bere hormek aldameneko nasan gelditutako tren baten kontra talka egin zuten bortizki, geltokia txikitu eta hondakinen artean ikuskizun beldurgarria utzi zuen.

Harreratik nasetara sartu nintzenean geltokian barrena ibili nintzen hara eta hona zebiltzan bidaiari ugarien artetik, baina haien presarik, urduritasunik edo egonezinik gabe. Ahalegin bat egin behar izan nuen duela 42 urteko oihu, odol eta hondakinen kaosa imajinatzeko. Itxarongela, terrorismo faxistak bonba leherrarazi zuen lekua, itxita zegoen Covid-aren aurkako neurri gisa. Nasa nagusiko leiho zabaletatik ikusi nuen eta, batez ere, pareta sabaitik lurreraino apurtzen duen hormaren irekigunetik begiratu. Haustura handi eta irregular bat ikusi ahal izan nuen, leherketak metraila bihurtutako hormaren oldarraldiak nasan aparkatutako trenaren aurka eragindako suntsipena gogorarazteko.

Hutsunea, irregularra bada ere, ondo bukatuta eta margotuta dago, ertzak lantzerka landuta eta hormaren egitura eta erraiak agerian utzi gabe. Memorialaren parte da, baina ez nuen inor ikusi hari begira. Sarraskia gogoratu gabe elementu apaingarri bitxi batetik pasa liteke. Bi aldiz igaro nintzen aldameneko nasatik hari erreparatu gabe, alboko plaka irakurtzen gelditu nintzen arte.

Ordulariaz eta hormako zuloaz gain, sarraskiaren memorialak badu beste elementu bat Piazza delle Medaglie d 'Oro delakoan, geltokiaren eta Viale Pietro Petramellara-ren arteko espazioa ixten duen eremu berde txiki batean. Errail zati baten gainean, trenbide-torlojuekin, metal zatiekin, harri txikiekin eta balasto zatiekin egindako uztai txiki bat altxatzen da. Zelaitxo gainean dago, gutxi altxatzen da lurretik, eta ziurrenik oharkabean pasatzen da geltokira iristeko edo geltokitik irteteko plazatik igarotzen diren pertsona askorentzat. Oroigarria lantzeko erabilitako materialak bonbak bortizki leherrarazi zituenak bezalakoak dira, bonba bera eta hilda edo zaurituta amaitu zuten pertsona anonimoen artean zegoen guztia suntsituz. Errail zatia eusten duen idulki txikiaren gainean, hildako 85 pertsonen izenak daude idatzita. Izen horietako asko geltoki inguruko espaloietako zoruan txertatutako plaketan ere ikusi nituen.

Beldurraren berrereiteko ordua

Haien izenak ez ziren izan bonbak eragindako izuaren hartzaile bakarrak. Herritarren beldurra beharrezkoa zen gobernu autoritarioak inposatzen saiatzeko. Faxismoak, eta ez faxismoak bakarrik, helburu argia zuen: kosta ahala kosta alderdi komunistak gobernatzea edo gobernuko kide izatea eragoztea, eta errepublika gaztearen ibilbide demokratikoa aldatzea. Horretarako, herritarrak beldurtu behar ziren.

Bolognako sarraskian hildakoen izenak dituen monumentu txikia dagoen soropil berean askoz handiagoa den beste bat dago, askoz ere ikusgarriagoa bere tamainagatik eta inguruan dituen mastengatik. La Ruota Spezzata (hautsitako gurpila) du izena, eta, Boloniako sarraskiaz gain, beste bi sarraski gogoratzen ditu: Italicus trenarena eta 904 tren espresaren kontrako atentatua. Italicusena 1974ko abuztuaren 4an gertatu zen, gaueko 01:23an, San Benedetto Val di Sambro-tik gertu dagoen tunel baten barruan; 12 pertsona hil ziren eta 44 zauritu. 904 tren espresaren atentatua 1984ko abenduaren 23an izan zen, ia leku berean; bertan 16 pertsona hil ziren eta 267 baino gehiago zauritu.

San Benedetto Val di Sambroko geltokiak, herritik 10 kilometrora dagoenak, Castiglione Dei Pepoli ere, 15era dagoelarik, zerbitzatzen du. Boloniara iritsi eta bi egun geroago joan nintzen bertara Italicus trenaren memoriala ikustera. Monumentua, bonbaren leherketak suntsitutako bagoi bat irudikatzen du. Bagoitik ihes egiten saiatzen diren eskuak sortzen dira.

Atentatu hura burdinbide horretan 10 urtean egin ziren hiru atentatuetatik lehena izan bazen ere, ez zen terrorismo faxistak Italian berunezko urteetan egindako atentatu ugarietako lehena izan. Lehenago ere gertatu ziren atentatuak, hala nola Milango Piazza Fontana-koa, Bresciako Piazza della Loggia-koa, eta beste batzuk. Beldur eta izu erein eta berrereiten ari zen XX. mendeko 60ko hamarkadaren amaieratik.

San Benedetto Val di Sambro-ko geltokiko memorialaren bagoitik sortzen diren eskuak beldurrezko kimu gisa imajinatu nituen, beldurraz eta ikaraz lur ondu batetik sortuak; etengabeko izurik gabe bizitzeko irtenbide gisa aurkezten den edozein proposamenetan eutsi eta gora egiteko prest zeuden ernamuinak, demokrazia laminatu eta askatasunei uko egin behar bazaie ere.

Ezkutaketa jarraipenaren ordua

Aldo Giannuli Italiako tentsioaren estrategia eta berunezko urteak gehien eta hobekien aztertu dituen historialarietako bat da(*). Bombe a inchiostro (2008) liburuan honela zioen:

“’Historiaren auzitegiarentzat’, epaiak kritikaren mende jarri behar diren iturriak dira, beste edozein bezala. Historikoki, zaila dirudi ukatzea sarraskiak eskuin muturraren lana izan zirela; zerbitzu sekretuetako sektore garrantzitsuak —nazionalak eta estatubatuarrak— jakinaren gainean zeudela prestatzen ari zenaz, eta ez zutela ezer egin hori eragozteko; ondoren, poliziak eta inteligentzia-zerbitzuek hainbat arrasto faltsu jarraitu zituztela, faxistei mesede egin zietenak; eta hori guztia Mendebaldeko talde zuzendarien estrategia batean txertatzen dela, bi blokeen arteko distentsio-politika oztopatzeko. (Hain zuzen ere, ‘tentsioaren estrategia', bere inbertsio semantiko zehatza)”.

2021ean, Sergio Mattarella errepublikako presidenteak adierazi zuen atentatu haien guztien erronka zein zen:

“Konstituzio errepublikarrarekin jaiotako demokrazia parlamentario gaztea etetea zen helburua, eta diktadura batera iristea, italiarrei askapenaren aldeko borrokan irabazitako askatasunak kendurik”.

Eta terrorismo beltzari buruz hau gehitu zuen:

“Sarritan, trama ilunen tresna izan zen, nola edo hala kontzientea, bide demokratikoa etenda herrialdearen ardatz politikoa eraisteko helburu politikoa zutenak”.

Oraindik batzuek historia berridatzi nahi dute atentatu indiskriminatu haien jatorria borroka sindikalei eta Frantziako Maiatzari lotzeko. Hala ere, zalantza gutxi izan daitezke faxismoak egin zituela; zerbitzu sekretu batzuk jakinaren gainean egon zirela; eta epaile, kazetari, militar, politikari, bankari eta Elizako kide garrantzitsuek ahaleginak egin zituztela susmoak desbideratzeko eta ikerketak zailtzeko.

Atentatuak gertatu eta berehala hasi zen susmoen desbideratzea. Eta oraindik egia batzuk argitzeke daude.

Memorial gehiago

Nettuno-ko Piazzan, Boloniako erdialdean, metakrilatozko panel bat dago; bertan Boloniako geltokiko atentatu faxistan hildako guztien izenak irakur daitezke, baita Apeninoen azpiko tunel bat zeharkatzen ari zirela bi trenetan hildakoenak ere. Borsa Aretoaren fatxadaren ezkerrean dago. Esan liteke berunezko urteetan terrorismo beltzak eragindako atentatuen laburpen eskasa baino ez dela.

Garai hartan, faxismoaz gain, mendebaldeko hainbat zerbitzu sekretu, Gladio sarea (NATOren egitura sekretua), Demokrazia Kristaua bezalako alderdi politikoak edo honen fakzioren bat, eta beste botere politiko, ekonomiko eta judizial batzuk tentsioaren estrategia deiturikoan inplikatu ziren, edota estrategia hori elikatzen  terrorismo beltzaren ekintzak ezkutatzen lagundu zuten.

Bolonian bada urte haiekin lotutako beste memorial bat; Museo per la Memoria di Ustica museoan dago. 1980ko ekainaren 27an Boloniatik atera zen DC9 baten zatiak museoan daude, baina hegazkina eta bertan zihoazen 80 pertsona baino gehiago ez ziren helmugara iritsi. Garai batean lokomotorrak konpontzen ziren pabiloi batean dago museoa. Hipotesirik sinesgarriena da Frantziako ehiza-hegazkin batek jaurtitako misil batek bota zuela. Baina ikerketen moteltasunaren eta desbideratzearen ondorioz, 40 urte geroago, biktimen senideen elkarteak egia eta justizia oraindik eskatzen du. Honetan ere NATOren Gladio sarea eta Frantzia, Italia eta EE.BB.etako zerbitzu sekretuak inplikatuta egon omen ziren.

Neguan museoa asteburuetan bakarrik irekitzen da eta ezin izan nuen bisitatu. Hori izan daiteke Boloniara egiteko beste bidaia baten helburuetako bat.

Sugearen arrautza

1922tik aurrera Italiako faxismoak 20 urte baino gehiago gobernatu zuen. Horretarako monarkiaren, enpresari handien, Vatikanoaren eta indarkeriaren laguntzaz baliatu zen. 1946ko ekaineko erreferendum batean, Italiak errepublika aukeratu eta monarkiaz libratu zen. Baina faxismoa ez zen desagertu (Iberiar Penintsulan bi diktadura faxista gobernatzen ari ziren artean, urte askoan), eta, horrez gain, zenbait talde politiko, ekonomiko eta erlijiosoren laguntza izan zuen. Eta terrorismo beltzaren bitartez herritar askoren frustrazioa eta beldurra elikatu zuen.

1995eko apirilaren 24an Umberto Ecok hitzaldi bat eman zuen Columbiako Unibertsitatean. Betiereko faxismoaren 14 sintomak izenburu eman zion. Krisi ekonomiko edo umiliazio politikoren batek zapuztutako klase ertainei deia egitea da horietako sintoma bat. Urte asko daramagu hainbat krisi kateatzen. Urte asko daramagu ikusten nola hazten diren narrastiak sugearen arrautzen barruan, eta nola eklosionatzen diren han-hemenka, ia beti herritar askoren babesarekin eta botoekin.

Ez dugu frustrazioan bizi nahi, eta frustrazioa pairatzen dugunean (edo frustratuta egon behar dugula sinetsarazten digutenean), agian erraza izango da errudunak bilatzea frustrazioa (zurea den gauza bat) gorroto bihurtzeko (beste pertsona bati zuzendu beharreko zerbait). Desberdina errudun egiten badugu (etniagatik, klaseagatik, generoagatik, sinesmenengatik..., edo bakarrik ahulagoa izateagatik), faxismo eternalaren 14 sintometako batean parte hartzen dugu.

Gure nahietara gehien egokitzen den informazioa eros dezakegu (baita fake news ere). Erakargarriena iruditzen zaigun errealitatearen irudikapena hauta dezakegu. Gezurrak esaten dizkigutenei sinets diezaiekegu, gezurrak esaten dizkigutela jakin arren. Eta, horrez gain, gertatzen denaren errua desberdinari ere egotzi diezaiokegu, biktima besterik ez bada ere. Baina gero ezin dugu esan ez genekiela ezer.

(*)Tentsioaren estrategia eta berunezko urteei buruzko Aldo Giannuliren hainbat liburu: Strategie della tensione (2005); Bombe a inchiostro (2008); Storia di Ordine Nuovo (2017); La strategia della tensione (2018). Aldo Giannuliren bloga: https://aldogiannuli.it/

ITSASOA DUNAREN BESTE ALDEAN

 

2021ko abuztua bere ekuatorera hurbiltzen ari zen Covid txertoaren ondoko ezarritako epeek bidaiatzeko aukera eman zigutenean. Bretainiarako bidaia hasi genuen Josunek eta biok. Ahalik eta astiroen bidaiatu eta egun batzuk Landak zeharkatzeko asmoa genuen. Baina gau bakar bat egin genuen Landetan. Léon-go kanpin batean gaua eman ondoren —lakutik urrun, inguruan turista gehiagorentzako lekurik ez zegoelako—, St. Girons Plage-ra hurbildu ginen bere hondartzara joateko. Ezin izan genuen aparkatu leku faltagatik.

Urrian berriro zeharkatu nituen Landak hegoaldetik iparraldera, oraingoan bakarka. Mont Saint Michelera joaten nintzen bizikletaz, gero Bretainiako kostaldetik Roscoffera iristeko. Zazpi egunez Baiona eta Royan artean ibili nintzen pedalei eragiten, hare gainean hazten den pinudi erraldoia zeharkatuz. Itsasoa ezkerretara neukan, baina dunak uzten zidanean bakarrik begiratzen nion. La Gironde-ko estuarioa zeharkatu nuen arte, landare-tunel batetik nenbilela sentitu nuen. Itsasertzeko herriren bateko hondartzara joateko tunel hartatik irteten nintzenean, kanpin askoren ondotik igarotzen nintzen, ia guztiak hutsik eta itxita, eta bat-batean abandonatuak izan balira bezala. Itsasoaren edo Landetako laku baten ondoko herri askok basamortuak ziruditen, berriki ere abandonatuak.

2022ko urtarrilaren hasieran Josunerekin itzuli nintzen Landetako kostaldea zeharkatzeko eta urrian gozatu nituen leku eta paisaietako batzuk erakusteko. Herri batzuk zeharkatu eta hondartzetara iristean, sentsazioa urrian izan nuen berbera izan zen. Abandonatutako edo erdi abandonatutako herrietara heltzen ginela, non ia denda guztiak, ostalaritza-lokalak eta bizikletak edo surf-ekipoak alokatzeko saltokiak itxita zeuden. Pertsona bakan batzuk lokal desberdinetan aritzen ziren errehabilitazio edo garbiketa lanetan, ziur aski hurrengo denboraldi turistikoaren hasiera prestatzen eta dagokion udatiar oldea itxaroten..

Urrian, bizikletan nenbilela, itsas pinua ez diren espezieak ikusi ahal izan nituen, nahiz eta espezie horien presentzia oso txikia izan: haritzak, urkiak, artelatzak, gurbitzak... Autoz bidaiatzen genuenean aldiz, ez zen erraza pinua ez den beste espezierik ikustea. Itsas pinuak mendebaldeko Europako handiena den Landetako basoaren %90 hartzen du. Basoak 1.000.000 hektarea inguruko azalera du eta Akitania Berriko hiru departamentu okupatzen ditu: Landak, Gironde eta Lot et Garonne-ren zati bat. 10.000 kilometro karratu horietako gehienak inguru zingiratsuak ziren XIX. mendera arte. Gizakiak sortutako paisaia hau gaztea da oraindik. Noiz arte jarraituko da garatzen?

Eskolako irakurketa batzuetan deskribatuta ikusi nituen bezala imajinatzen nituen Landak: padura handiak, eta haietan leku batetik bestera joateko zurezko zangoak erabili behar zituztela. Gero, eskualde hau zeharkatzen nuen bakoitzean —ia beti gelditu gabe— galdetzen nion neure buruari: zergatik utzi zioten trikimakoak erabiltzeari? Harea nonahikoa da, baina ez ura, etangs ugari badira ere; zergatik inguru hau ez da zingiratsua dagoeneko? Jakin dudanean pinu horien hektarea baten sustraiek 45.000 litro ur xurgatzen dituztela egun batean, ulertu dut (espero dut zuzen ulertzea) hezeguneak desagertzearen arrazoia.

Urtarrileko bidaian uretatik gertu gelditu ginen batez ere, edo itsas ertzean edo aintzira edo etang ugarietako batzuen ondoan. Parentis en Born-en, adibidez, Biscarrosse eta Parentis lakuaren ertzean. Edo Maubuisson-en, Hourtin eta Carcans lakuaren ertzean hutsik dagoen herri bat; honetan bazirudien dena zegoela norbait berriro noiz okupatuko zain: etxebizitzak, aparkalekuak, dendak, kanpina, itsasontziak, hondartzako harea...

Lakuen ertzeko paseoak baketsuak, lasaiak eta ia bakardadean eginda izan ziren. Urak ispilu bat zirudien ia beti —brisak ozta-ozta uhintzen zuen—, euriak bere gainazal leuna kristal bat leherraraziko balu bezala hausten zuenean izan ezik.

Itsasoa, aldiz, asaldaturik ageri zaigu, batzuetan oldarkor. Contis Plage-n, adibidez, euria horizontalki heltzen zitaigun haizearen eraginez, hodeietatik etorri beharrean ura olatuek eta haizeak gure kontra botako balute bezala.

Biscarrosse Plage-n zorte handiagoa izan genuen, eta hondartzan ibilaldia luzatu ahal izan genuen, nahiz eta ez posiblea zen bezainbeste; ikusten genuen punta batetik beste puntara ibiltzeko asmorik ez genuen. Iparralderantz jarraituz gero, Pilat Plage-raino irits gintezke. Hala ere, hareatza amaigabe hauetatik hegoalderantz jarraitzea ezinezkoa izango zitzaigun. Lehenik, alde hartan hondartza makineria astunez beteta zegoelako; hondeamakinek eta kamioiek hondartza bereko harea garraiatzen zuten itsasoak eta neguko ekaitzek zigortutako dunaraino. Helburua itsasoak irentsitako zatiak indarberritzea zen. Bigarrenik, makineria astuna saihestu arren, ezin izango genuen hegoalderantz jarraitu eremu militar zabal eta debekatuak Mimizan eta Biscarrosse Plage arteko kostalde osoa hartzen baitu. Aureilhan-go eta Biscarrosse eta Parentis-eko lakuak ere eremu militar horren mugetako batzuk dira. Eremu honetatik misilak probatzen dira Atlantikora jaurtitzen (DGA Essais de misiles).

Gau bat Soulac sur Mer itsasertzean dagoen autokarabana gune batean igaro egin genuen. Duna bat-batean bukatzen zen gure aurrean eta ez zigun itsasoa izkutatzen. Itsasoak eragindako higadura bat-batekoa eta bortitza izan dela ematen zuen, dunak labar baten itxura zeukan, hareazko labar hauskor eta ahul batena. Gauean bakarrik egin zuen euria, beraz goizean mendebaldeko haizeak ez zigun aurpegira ura botatzen, baina noizean behin harea aleren batekin zigortzen zigun.

Gironde estuarioa ferryz zeharkatu genuen, Royan bisitatu ondoren estuarioko eskuinaldetik itzultzeko. Baina oraindik beste gauza harrigarri edo bitxi bat ikusiko genuen Landetako kostaldean. St. Girons Plage-era itzuli nahi izan genuen. Iparralderantz gindoazenean ez ginen bertan gelditu, eta abuztuan aparkatu ezin izateagatik abandonatutako lekua ikusi nahi genuen. Aurretik ikusitako kostaldeko gainerako herriek erdi abandonatuak baziruditen, St. Girons Plage basamortu baten erdian hilobiratzeko zorian zegoen herri bat bezala agertu zitzaigun. Kaleak hareaz estalita zeuden, eta etxeen eta saltokien kontra pilatzen zen; hareak sarrerako ate bat baino gehiago erabilezin bihurtarazten zuen eta leihoen pareraino iristen zen.

Biscarrosse Plage-n ikusi genituen lanak ez bezala, edo Soulac sur Mer-en karteletan iragarrita ikusi genituenak, St. Girons Plage herrian duna berregin ahal izango dute harea herriko kaleetatik itsasorantz bultzatuz edo garraiatuz; herria berriro turismo masiboari ireki aurretik, kaleak estaltzen dituen itsas hondar guztia kendu beharko dute.

Naturaren aurka borrokatzeak lan hutsala dirudi; hondar tonak eta tonak hondartzan bertan leku batetik bestera mugitzea zentzugabekeria. Baina hainbat interes eta ahalegin horiei esker, urtean bostpasei hilabetez kostako herriak bizitzaz beteko dira.

Herria erabat abandonatuko balitz, zenbat denbora beharko luke hareak St. Girons Plage erabat estaltzeko?

Momentuz hau da dakiguna: Landetan itsasoa dunaren beste aldean aurkitzen dela. 

Bidaia, bidaiaren beraren helburu

 

Bidaiatzea, adiera sinple eta apaingarririk gabean, leku batetik urrun dagoen beste batera mugitzea besterik ez da. Eta bidaia lekualdaketa hori egitea da soilik.

Bidaia hitzetik gertuen dagoen sinonimoa desplazamendu izan daiteke. Baina gizakioi, animalia sozialak izan arren, asko gustatzen zaigu espezieko gainontzeko kideengandik bereizten gaituzten alderdiak markatzea. Uste dut hori dela bidaiari hitzak sinonimo ugari izatearen arrazoietako bat: bidaiari, txangozale, erromes, abenturazale, esploratzaile, turista, emigrante...

Bidaiatzen duen pertsona adjektibatzeko balio duten sinonimoetako bi bidaiari eta turista dira. Beren burua bidaiaritzat duten pertsona askorentzat ‘turismoa egitea’ ‘bidaiatu’ hitzaren antonimoa da.

Ezin dut ukatu nik ere askotan pentsatu dudala gauza bera luzaroan. Baina 2018ko irailean Latinoamerikan hilabete batzuetako bidaia bat hastera nihoala, Miguel Espigado idazlearen artikulu bat irakurri nuen: “¿Te crees un viajero? Pues eres un turista”. Aholkuak ematea harrokeriaren adierazle txiki bat ez balitz, irakurtzea gomendatuko nuke. Nik irakurri nuen eta bidaia gutxi gorabehera planeatuta neukan bezala egin nuen, baina hasi aurretik nire itxaropenak aldatu egin ziren, eta eginak nituen idealizazioetako batzuk ez ziren nirekin joan.

Orain bizikletan egindako beste bidaia batetik itzuli berri naiz (Baiona – Nantes - Mont Saint Michel – Roscoff - Redon).

Nire bidaia-egunerokoa errepasatu eta egindakoa baloratzeko esertzen naizenean, aipatu dudan artikulua gogoratzen dut, eta behin baino gehiagotan erabili dudan Chestertoni egotzitako esaldi bat ere: «Bidaiariak ikusten duena ikusten du, turistak ikustera etori dena ikusten du». Eta ez dakit turista, bidaiari, ez bata eta ez bestea edo biak alde berean izan naizen. Ezeri uko ez egitera eta biak batera izan naizela pentsatzera jotzen dut.

Gogoan ditut bidaia-liburu batzuk ere, halaber, Javier Reverterenak (Corazón de Ulises, Vagabundo en Áfrika, ...) eta Julio Llamazaresenak (El río del olvido, Trás os Montes, Las rosas de piedra, ...). Biek giza eskalako bidaiak kontatzen dituzte, eta bidaia horiek egiteko interesa duen edonork egin ahal izango lituzke; bidaia horiek egiteko behar den prestakuntza bakarra erabakia hartzea besterik ez litzateke izango. Ikusten dutena kontatzen dute biek, eta bidaiatzen dute mundua haiengana egokitzea espero gabe. Llamazaresenak bereziki gustatzen zaizkit, etxetik aterata has daitezkeen bidaiak direlako. Beti gogoratzen ditut hauek nire bidaia-egunkarietan idazten dudanean.

Nire bidaiara itzuliko naiz. Horrela ulertzen dut Miguel Espigadoren artikulua: bidaiari izateko, ez zenuke lagundu beharko igarotzen dituzun tokiak alda daitezen zure gogoak betetzeko. Eta Chestertonen arabera turista izateko ikusi beharko zenuke ikusi behar dena. Bi ideiak nahastu eta neure burua engaina dezaket benetako bidaiaria naizela pentsatuz: igarotako lekuak ez nituen aldatzen lagundu, eta ez nuen turistak ikusi behar duena ikusi. Baina errealitatea beste bat da.

Lekuak eraldatzen ari direla bidaiariari egokitzeko esaten du Espigadok, eta hori dela plazer-bidaiak eraldatzen ez gaituela erakusten duen frogarik onena, mundua baita guri egokitzen zaiguna, eta ez alderantziz. Igaro ditudan leku asko hain daude urtaroko turismora egokituta, ezen uda amaitzen denean jenderik gabe geratzen baitira. Haietako askotatik igaro nintzenean, haien ostalaritza-zerbitzu ugariek begibistan zeuzkaten turistak erakartzeko erreklamu guztiak, baina, bat-bateko ihesaldi handia gertatu balitz bezala, ez zegoen inor balizko bisitariari harrera egiteko. Pentsa nezakeen leku horiek eraldatzen ez nuela laguntzen nire nahi eta beharretara molda zitezen, hauek asetu ere ezin izan bainituen egin. Baina ezin dut ahaztu azken udan haietako baten batean egon nintzela turistentzat aukeratutakoaz gozatzen (edo gozatzen saiatzen) Espigadok aipatzen duen bezala: “bisitariaren gustuko tokiko plazerrak hautatzea“.

Chestertonen arabera bidaiaria nintzen ikusten nuena ikusten nuelako. Hala ere, eskura nituen zerbitzuak ez ziren eskura egongo ikusi behar dena ikustera joaten den turismoa egon ezean. Leku askotatik pasatzen nintzen eta behatu besterik ez nituen egiten, baina nire bizikleta bidaia eskuragarri eta segurua egiteko prestatutako bideetatik joaten zen. Horrek Espigadoren artikulura eramaten nau berriro; bidaien eta turismoaren kontu honetan mundua da guri egokitzen dena, eta ez alderantziz.

Orain nire bidaia baloratzen dudanean konturatzen naiz bidaia bera izan dela helburua, leku batetik bestera etengabe joatea. Azken batean, aditzaren adiera sinpleenean eta apaingarririk gabean, helburua bidaiatzea zen. Ez nuen askoz gehiago bilatzen, nahiz eta igarotzen nuen herriren bat hobeto ezagutzeko aprobetxatu, ibilera murriztu inguruko naturaz hobeto gozatzeko, edo harritzen eta erakartzen ninduten lekuetan gelditu paisaia begiratzeko ezer gehiagorik egin gabe.

Zergatik egin dudan galdetzean, ezin dut saihestu nire haurtzaroaz gogoratzea, lehen aberriaz. Garai batean baziren bi ibiltari, kinkilari edo arlote nire herritik pasatzen zirela aldizka, ezagutzen nuen mundu osoa Lendoño, Larruazabal eta Urduña besterik ez zenean. Nire familiak etxe ondoko bordan lo egiteko leku bat prestatzen zien. Beti laguntzen nion aitari goizean gosaria eramaten zienean. Jakin-minak hartzen ninduen eta inbidia nien munduan zehar herriz herri ibiltzen zirelako libertate osoarekin. Nik ezagutzen nuen mundu txiki hura baino askoz handiagoa beste mundu bat egon behar zen, ibiltari bakarti haiek denbora asko behar izaten baitzuten Lendoñotik berriro pasatzeko. Niretzat vagabundoak ziren horrela deitzea entzun nuelako. Haiek ikustean vagabundo hitzaren esanahia libreki eta zama gutxirekin munduan zehar ibiltzea zela ulertzen nuen. Eta nik vagabundo izan nahi nuen.

Hainbat bidaia egin ditut oinez eta bizikletaz, lagunduta edo bakarrik; batzuk —horrela sinetsi nahi dut— inbidia nien vagabundo haien antzekoak izan dira. Oinez edo bizikletaz egindako aste batzuetako bidaien helburu nagusia zehinahi ere izan, bidaia bera ere —leku batetik urrutiko beste batera joatea— helburu bat zen guztietan. Egin dudan azkenean helburu nagusia izan da.

Bidaia hasi aurretik, ez nengoen ziur egin nahi nuen ibilbidea osatu ahal izango nuenik, eta tarteko zenbait helmuga jarri nituen, denborak edo indarrak huts egiten bazidaten etxera itzultzeko: La Rochelle, Nantes eta Mont Saint Michel. Bakarrik nenbilen arren, nire bidaia jarraitzen zuten senide eta lagunei esker lagunartean ikusten nuen nire burua. Haien jarraipena eta irudizko konpainia motibazio gehigarri handi bat izan ziren niretzat. Eta Mont Saint Michelera iristean Bretainiako kostaldetik Roscofferaino jarraitu nuen Nantesera itzultzeko gero.

Bidaiatzen ari nintzen bitartean, asko izan ziren egiten ari nuenaz interesatu ziren pertsonak. Ia guztiek esaten zidaten agur esatean:

—Bon courage!

Baina norbaitek, zertan ari nintzen azaldu nionean, esan zidan:

—Mais pourquoi? C'est folie!

C'est folie! Nik ezetz uste dudan arren, baliteke hala izatea. Baina egina dago.

Bidaiaria, turista edo edozein sinonimorekin definitu nahi dena izanda ere, alderrai ibiltzea espero dut vagabundo izaten. Nire haurtzaroan ikusi nituen vagabundo haiek bezalako bat naizela sinetsi nahi dut, noizean behin besterik ez bada ere.

SANTA TEODOSIA MENDATEA, HARANAKO BEGIRATOKI APARTA

 

Zuretzat ezezaguna den plater bat, itxura atsegina badu, lehendabizi ikusi, gero dastatu eta azkenik gozatu egiten duzu; gero noizean behin errepikatzen duzu gozatzen jarraitzeko. Ikusi, dastatu eta gozatu. Esan nezake horrela dela Done Bikendi Haraneko Santa Teodosia ermitarekiko murgilduta nagoen gozamen prozesua.

Artzaintzaren Naturbidea (GR-282) oinez egin berri dudan bidaian, ia nire hamalaugarren etaparen hasieran, ezagutzen ez nuen leku batera iritsi nintzen. Zanarri edo Santa Teodosia mendatean dagoen baseliza eta, batez ere, ingurua miresgarriak iruditu zitzaizkidan. Ezin izan dut beste bidaia bat hasi partekatu gabe niretzat aurkikuntza izan zena, ustekabekoa ez bazen ere.

Ikusi eta dastatu

Isiltasunak oraindik urradurarik ez zuenean Done Bikendi Haranatik aterea nintzen. Bideak laster pagadi batean sartu ninduen. 2 km pasatxo ibiliak nituenean, Santa Teodosia ermitarekin egin nuen topo. Bazirudien han amaitzen zela basoan gora zihoan bidea. Toskanar zutabe lirain batzuk izan ziren nire arreta piztu zuen lehen gauza, eta gero baselizaren elizpe laukizuzen zabala bi aldetako irekia; bata hego-mendebaldetik igotzen den bidera, bestea Anda aldera begira, hego-ekialdera.

‒Hemen lo egin nezakeen ‒horixe izan zen elizpe zabala eta bere bistak ikustean pentsatu nuen lehen gauza. Baina ez nintzen damutu Done Bikendiko aterpetxean lo egin eta herriko jendearen adeitasunaz gozatu izanaz.

Motxila balkoi baten azpian utziz (haranera irekitako pulpitu bat) ermita inguratu eta hango landetan ibili nintzen. Baselizaren alde batean 1995ean zuhaitz apartekoa izendatutako lizar bat ikusi nuen, harrizko gurutze eder bat eta, dozenaka metro ekialderantz, trikuharri bat. Haranera begira dauden harkaitzen ertzetik oinez jarraitu nituen hainbat dozenaka metro Done Bikendi ikusteko, baseliza hurbiletik basoak herria ezkutatzen baizuen. Ez nintzen ordu erdi baino gehiago egon. 2 km pasatxo besterik nuen eginda, eta bidearen ondoan zegoen kartel batek jakinarazten zidan 30 km baino gehiago geratzen zitzaizkidala egun hartako helmugara iristeko.

Itxura erakargarria zuen plater bat aurkitu eta dastatu egin nuen. Gozatzeko itzuli beharko nuke.

Dastatu eta gozatu

Bakarrik bidaiatzen duzunean maite dituzunekin behin baino gehiagotan partekatu nahiko zenituzke ikusten eta sentitzen duzuna. Aste honetan Santa Teodosia ermitara itzuli naiz Josunerekin (egunero harekin partekatzen nuen GR-282an egiten nuena) eta Nerearekin. Nik berriro gozatu dut lekuaz, haiek dastatu eta, espero nuen bezala, gozatu ere.

Ostiralean Opakuako portutik igo ginen ermitara joateko. Iturrietako gainak zeharkatzen dituen errepidetik (Maeztura doana, edo Sabandotik barrena Haranara), Santa Teodosia ermitarantz irteten den adarraren bidegurutzean ezkerrera jo genuen. Ermitara iritsi aurretik Iturrietako partzoneriako larreak aprobetxatzen dituzten behiak lasai bizi direla ikusi genuen. Behi-talde pare baten aurrean gelditu behar izan genuen; autoa gainean izan arren ez ziren aztoratzen eta pistatik ez ziren aldentzen.

Gure helmugara iritsi ginenean, ikusi ahal izan nuen nire lekuarekiko mirespenak ez zuela ezer arrarorik. Lagun nituenek ezin izan zioten beren harridura adierazteari utzi leku ederragatik, paisaia miresgarriagatik.

Zorionez, baseliza barrura eta bertako geletara sartu ahal izan ginen. Haranako zenbait pertsona lanean ari ziren eraikinak eta inguruak txukunduta mantentzeko, eta ermitauaren sukaldean haien janaria prestatzen. Sartzera gonbidatu gintuzten.

Eliza nabe bakarrekoa da. Presbiterioaren gainean kupula bat dago goiko aldean irekita aldare aldea argiztatzeko; kanpotik ez da ikusten, teilatuan egindako azken obran (orain uralitazkoa da) egurrezko habe bat jarri baitzuten gainean. Elizaren eta ermitauaren gelen ondoan, margo errealista eta modernoz apaindutako gela handi bat dago; Haranako bizitza eta lanbideak irudikatzen dira: arotza, artzaina, gaztagilea... Gela hau alokatu egin daiteke.

Baselizak ostatua zuen. Ermitauak (gizonak edo emakumeak izan zitezkeen) laguntza ematera eta hospilatitate eskaintzera behartuta zeuden. Ermitan familiarekin bizi izan zen azkena ermitau gisa aritu zen 1933tik 1967ra arte.

Eraikinak erakutsi zizkigunak azaldu zigun zeintzuk diren bista ederragoen dituzten balkoiak:

‒Igeldo, Donostia ikusteko; Gaztelugatxe, Bizkaiko kostaldea ikusteko; Santa Teodosia, Anda ikusteko ‒Andakoa zen bera.

‒Beste bat ahaztu zaizu ‒esan zion Nereak‒ Gorobel mendilerroa Aiaraldea ikusteko.

‒Arrazoi duzu, hori ere balkoi bikaina da ‒esan zuen gure anfitrioiak.

Ehunka metro igo genituen ekialderantz, Igeldo eta Gastelugatxe Santa Teodosiarekin lehiatu daitezkeen ikusteko, eta Santa Teodosia Gorobel mendilerroarekin lehiatu daitekeen ikusteko.

Baseliza, trikuharria eta mendatea bera atzerago eta beherago uzten genuen heinean ikuspegia zoragarriagoa egiten zen. Hegoaldean Joar eta Kostalera mendiek zerumuga marrrazten zuten; mendebalderago La Población mendiaren silueta bereizgarria nabarmentzen zen, eta jarraian Kantauriko mendizerra; hegoaldean ere, eta Joar eta Kostalera aurrean, Lokiz mendizerra... Gure oinetan Haranako herriak, gero eta despopulatuagoak.

Harana dastatzen eta gozatzen jarraitzeko, Done Bikendi Haranatik urruntzen gintuzten asfaltatutako pistako 2 kilometroak jaitsi genituen Obenkun jatetxean bazkaltzeko.

Gozatzen jarraitu

Harana eta Iturrietako mendien hegoaldeko gailurrak orain arte ezezagunak izatea niretzat barkaezinezkoa iruditzen zait. Aurrerantzean ibiltzeko, igotzeko, senitarteko eta lagunekin batera dastatzeko lekuak izango dira; natura emankor eta lasai batez inguratuta sentitzea gustatzen zaien lagunei gomendatzeko tokiak ere izango dira.

Ez da denbora asko igaroko Done Bikendi Haranera itzuli eta Santa Teodosia ermitara igotzeko. Berandu baino lehen itzuliko naiz Iturrietako mendien hegoaldeko gailurrak zeharkatu, Kontrastara jaitsi, Haraneko lau herrietatik ibili (Kontrasta, Uribarri-Arana, Alda eta Done Bikendi Arana) eta Obenkun jatetxean indarrak berritzeko.

Limatik nire zain zeuden lekura

Latinoamerika; bidaia baten hainbat zertzelada, irudi eta esteka (eta 30)

Limatik nire zain zeuden lekura

(2018-12-09 - 2018-12-11)

Liman bukatutzat eman behar nuen Latinoamerikako bidaia, bi hilabete eta erdi lehenago hiri berean hasi nuena. Abenduan ikusi nuen Limak ez zuen batere antzik 2018ko irailaren amaieran ikusi nuenarekin; irailekoa gogorra, zaputza eta desatsegina iruditu zitzaidan. Irailean ezin izan nuen Plaza de Armas zeharkatu; katedralera edo inguruko beste lekuren batera bere alboetatik hurbildu besterik ezin izan nuen egin, beti kontrol militarrak gaindituz; haien galbahea beti arbitrarioa iruditzen zitzaidan. Eta inolaz ere zapaldu zitekeen plaza. Bidegabekeria agerian geratzen zitzaidan, niri pasatzen utzi aurretik edo ondoren bertakoei, andetar itxurako gizon eta emakumeei ukatzen zietenean. Kontrolak Plaza de Armas baino cuadra batzuk lehenago hasten ziren, eta sarrera guztietan zorrotzago egiten ziren.

2016ko hauteskundetan Pedro Pablo Kuczynskik Keiko Fujimoriri irabazi zion presidentetza; ordutik Peruko krisi politikoa ez da baretu. Manifestazioak eta protestak 2017an hasi ziren; Kuczynski presidenteak uko egin zion 2018ko martxoaren 21ean, herrialdea instituzionalki hautsita zegoela; eta mobilizazioek aurrera jarraitu zuten. Erakundeen haustura nabarmena zen. Alde batetik presidentetza, eta bestetik parlamentua, oposizio fujimoristak eta haren koiunturazko aliatuek kontrolatua; botere judizialak ura egiten zuen alde guztietatik; talde politikoen maniobra askoren eta justiziaren erabilera alderdikoiaren atzean ustelkeria zegoen.

Irailean Limara iritsi nintzenean, Martin Vizcarra presidentea, Kuczynskiren dimisioagatik kargua hartu zuena, Konstituzioaren erreforma batean tematuta zegoen ustelkeria eragozteko. Oposizioak, fujimorismoa buru parlamentuan gehiengoa zena, erreformari oztopo guztiak jartzen zizkion. Abenduan udal hauteskundeak egitekoak ziren Perun. Manifestazioak eta protestak bata bestearen atzetik zetozen, baina ezin ziren Plaza de Armas-era hurbildu, gobernuaren egoitza dagoen tokira. Dena dela ez zieten denei galarazten; izan ere, plazaren ondoko kale batean polizia erretiratuen kontzentrazio bat ikusi nuen, eta elkarretaratze hark ez zituen, itxuraz, jardunean ari ziren lankideak eta militarrak kezkatzen.

Abenduan itzuli nintzenean krisi politikoak bere horretan jarraitzen zuen, baina plaza irekita zegoen, eta Gabonetarako apainduta. Poliziaren presentzia nabaria bazen ere, festa giroa zen nagusi, eta polizia emakume batzuek, gazteak eta motor handi eta ederretan, haur eta nagusiekin argazkiak egiteko prest zeuden presidentearen jauregiaren aurrean.

Irailean bisitatu ez nituen leku batzuk bisitatzeko eta erosketa batzuk egiteko aprobetxatu nituen nire azken egunak. Hasteko El Callaora joan nintzen. Callao monumentala oso gainetik ikusi eta La Puntara hurbildu nintzen. Igandea eta hauteskunde eguna zen: eskualde eta udal hauteskundeen bigarren itzulia eta Konstituzioaren erreformari buruzko erreferenduma; honekin Vizcarrak oztopoak jarri nahi zizkion ustelkeriari.

Ceviche jateko aprobetxatu nuen. Jatetxe baten jabeak bere lokala aukeratzeko eskatu zidan eta bertan sartu nintzen. Jabeak Euskal Herria ezagutzen zuen, marinela izan zelako, eta hainbat Euskal Herriko eta penintsulako iparraldeko herrietaz hitz egin zidan. Sartzeko konbentzitu ninduena garagardoarekin jateko aukera eskaini zidala izan zen, egun hartan debekatuta egon arren. Hauteslekuak ireki aurreko 24 ordutik alkohola merkaturatzea eta saltzea debekatuta dago Perun, eta 48 ordu irauten du debekuak. Jatetxeko nagusiak antzerkia egiten jarraitu zuen garagardoa mahaira ekarri eta kartarekin ezkutatu zuenean. Berehala konturatu nintzen nire mahaia ez zela garagardoa zeukan bakarra.

Geratzen zitzaizkidan bi egunetan Plaza de Armas, San Martin eta 2 de Mayo plazen artean ibili nintzen. Nire bidaiaren amaiera Club de la Unión eraikineko laugarren solairuko jatetxe batean ospatu nuen, katedralaren albo batean eta Presidentetza jauregiaren aurrean. Prentsan Vizkarraren garaipena erreferendumean zen gai nagusia. Menua: entsalada, cuis, postre eta garagardo bat. 10 edo 11 eurorengatik, agian bidaia osoan sukaldaritza-gehiegikeriarik handiena izan zen. Eta gonbidatu ninduten pisco sour goxoarekin agurtu nintzen.

Baina bidaia ez zen amaitu oraindik. Hurrengo helmuga denboran ez zegoen urrun, espazioan bai; etxean eta bi hilabete eta erdi lehenago urrun utzitako pertsonekin elkartzean zegoen. Saramagoren hitzetan, beti iristen gara gure zain dauden lekura.

Arequipa eta Cañón del Colca

Latinoamerika; bidaia baten hainbat zertzelada, irudi eta esteka (29)

Arequipa eta Cañón del Colca

(2018-12-06 - 2018-12-08)

Abenduaren 5a Iquique eta Arequipa arteko autobus bidaian joan zitzaidan, aduana tramiteak barne. Latinoamerikako bidaia amaitzen ari zen. Astebete geratzen zitzaidan Limatik etxerako hegazkina hartzeko.

Arequipa etapa posible bat besterik ez zen nire bidaia-egitasmoan; denbora nahikorik izan ezean, ez nuke bisitatuko. Hiri Zuria balizko etapen artean sartzera eraman ninduenak, bere arma-plaza berriro ikustearen jakin-mina izan zen, lehen aldiz zapaldu nuenetik 35 urte igaro ondoren. Zapaldu egin nuen, baina bere fisonomia ahaztuta neukan. Nire plazaren oroitzapena jendetza batena zen, milimetro karratu bakoitza hartzen zuena. Hiriaren fundazioa ospatzen zen eta hain estu geunden ezinezkoa zela edozein mugimendua egitea. Baina hura beste istorio bat izan zen.

Oraingoan lasaitasun handiagoz gozatu nuen Hiri Zuriaz, eta nire buruari ezarritako helburu gehiago bete behar ez izateak ematen zidan barealdi sentsazioarekin. Etxera itzultzeko Liman egingo nuen azken geldialdiaren aurreko atsedena Arequipako geldialdia izan zen.

Arequipa hiri erakargarria iruditu zitzaidan, atsegina, garbia …, eta benetan zuria. Eraikin asko egiteko erabili den harriagatik zuria; eraikinetan erabilitako harlanduek, sumendi-erupzioetatik sortuak, halako argitasuna ematen diote. Erakargarria da auzo marjinaletara joaten ez zaren bitartean, normalean turistek bisitatzen ez dituztenak. Hiriko alde umilago hori bi solairuko autobus turistiko batetik ikusi nuen. Ibilbidean ez nien jaramon handirik egin megafoniaz ematen zizkiguten azalpenei; Santiago de Chile-ko medikuntza-ikasle batekin izan nuen elkarrizketan entretenituta egon nintzen.

Hirian egon nintzen bitartean, bertako kaleetan ibiltzeaz gain, katedrala bisitatu nuen. Lurrikarek eta suteek sortutako kalteengatik hainbat aldiz berreraiki behar izan dute. Jasan duen azken lurrikara 2001ean izan zen; bere bi dorreak kaltetuak izan ziren, beraz bidaia honetan ikusi ditudanak duela 35 urte ikusi nituenen berreraikuntzak dira, eta haiek, beste hondamendi natural batzuen ondorengo berreraikuntzak. Bisitaren gauzarik erakargarriena, niretzako, katedralaren teilatutik paseatzea izan zen; handik ezerk ez zuen eragozten hiritik gertu zeuden sumendiak ikustea: Chachani, Pichu-Pichu eta Misti; azken hau Arequiparen ikurra da. Hemen harrotasunez esaten dute: "sumendi baten oinean jaiotzea ez da alferrikakoa". Aspaldian Misti-ra igo nahi izan nuen, baina bidaia honetan ez nuen horrelakorik egitea pentsatu.

Santa Katalina monasterioa ere bisitatu nuen, kaleak eta plazak dituen herri bat hiri barruan, baina bertatik isolatuta. Mojen monasterioa da, 1579an fundatua. Bi hektarea hartzen ditu, eta lau metroko horma batek hiritik isolatzen du. Nire herria (Lendoñobeiti) baino askoz txikiagoa izan arren, askoz etxebizitza gehiago ditu, eta noizbait 500 emakume aldi berean biz izan dira bertan: mojak, neskameak, errefuxiatuak... Monasterio hau gizateriaren ondarea da; oso leku erakargarria iruditu zitzaidan.

Santuarios Andinos museoan (bideo bat ere badago estekan) Juanitaren momia ikusi nuen, duela 500 urte baino gehiago Ampato sumendian sakrifikatu zuten neskato batena. Bere sakrifizioa, sumendiaren kraterraren ertzean edo kanpoan egin behar izan zen arren, bere gorpua, konoaren barnean aurkitu zen; Sabancaya sumendiaren erupzioak, 1995ean, Ampatoko tontorreko momia babesten zuten izotzak ere urtu zituen, eta Juanitaren gorpua gordetzen zuen fardela konoaren barnean irristatu zen. Jendeari gela hotz eta ilunpean erakusten zaio, kontserbatu ahal izateko baldintza eta tenperatura egokiak dituen urna baten barruan. Baina ez dago urte osoan ikusgai; aldizka jendaurrean ikusgai dagoen momia aldatzen da; hurrengo urte erdian Sarita izango da aretoko ilunpetan ikusgai egongo dena, Sara-Sara sumendian aurkitutako beste momia bat.

Arequipan geldialdi bat egiten, Cañón del Colca bisitatu behar nuen. 3.400 metroko sakonerarekin munduko arroilarik sakonenetakoa da. Hara joateko txango batean atera nintzen goizaldeko hiruretan beste hamabost lagunekin: Limako bi anaia (zeinekin hurrengo egunean Santuarios Andinos Museoa bisitatuko nuen), beste bi bikote, eta irakasle bat zazpi ikasle nerabeekin; ni izan ezik beste gainontzekoak perutarrak ziren. Egunsentian, Maca herrira iritsi aurretik, geldialdiren bat egin genuen urrutitik sumendi batzuk ikusteko; Anpato zen bat, non Juanita sakrifikatu zuten, eta beste bat Sabancaya. Azken hau aktibo dago, eta botatzen zuen ke eta errauts zutabea argi ikusten zen.

Igo ginen punturik altuena Cruz del Cóndor begiratokia izan zen, 3.800 metroko altueran. Puntu horretatik Colca ibaiaren hondoraino 1.200 metro daude. Ikuskizuna ikaragarria da, horrek bakarrik justifikatzen du bidaia. Baina kondorrik ez genuen ikusi hegan egiten arroilaren gainetik, nahiz eta agentzia turistikoek esperientzia hori eskaini txangoa erakargarriagoa egiteko.